آموزش پایتون - مدیریت استثناها

مدیریت استثناها در پایتون

مدیریت استثنا (Exception handling) در پایتون به مدیریت خطاهای زمان اجرا اشاره دارد که ممکن است هنگام اجرای یک برنامه رخ دهند. در پایتون، استثناها زمانی رخ می‌دهند (افراشته می‌شوند) که خطاها یا شرایط غیرمنتظره‌ای در طول اجرای برنامه پیش آیند؛ مانند تقسیم بر صفر، تلاش برای دسترسی به فایلی که وجود ندارد، یا انجام یک عملیات روی انواع داده‌های ناسازگار.

پایتون دو ویژگی بسیار مهم برای مدیریت هرگونه خطای غیرمنتظره در برنامه‌های پایتون و افزودن قابلیت‌های اشکال‌زدایی به آن‌ها ارائه می‌دهد −

  • مدیریت استثناها (Exception Handling) − این موضوع در این آموزش پوشش داده می‌شود. در اینجا لیستی از استثناهای استاندارد موجود در پایتون آورده شده است: استثناهای استاندارد.

  • ادعاها (Assertions) − این موضوع در آموزش Assertions در پایتون پوشش داده خواهد شد.

ادعاها (Assertions) در پایتون

یک ادعا (Assertion) یک بررسی سلامت (sanity-check) است که می‌توانید پس از اتمام تست برنامه، آن را روشن یا خاموش کنید.

ساده‌ترین راه برای درک یک ادعا، مقایسه آن با یک دستور raise-if (یا دقیق‌تر بگوییم، دستور raise-if-not) است. یک عبارت ارزیابی می‌شود و اگر نتیجه نادرست (False) باشد، یک استثنا رخ می‌دهد.

ادعاها توسط دستور assert انجام می‌شوند که جدیدترین کلمه کلیدی پایتون است و در نسخه ۱.۵ معرفی شده است.

برنامه‌نویسان اغلب ادعاها را در ابتدای یک تابع قرار می‌دهند تا ورودی معتبر را بررسی کنند، و پس از فراخوانی تابع تا خروجی معتبر را بررسی کنند.

دستور assert

وقتی پایتون با یک دستور assert مواجه می‌شود، عبارت همراه آن را ارزیابی می‌کند که امیدواریم درست (True) باشد. اگر عبارت نادرست باشد، پایتون استثنای AssertionError را افراشته می‌کند.

ساختار (Syntax) برای assert به این صورت است −

assert Expression[, Arguments]

اگر ادعا شکست بخورد، پایتون از ArgumentExpression به‌عنوان آرگومان برای AssertionError استفاده می‌کند. استثناهای AssertionError را می‌توان مانند هر استثنای دیگری با استفاده از دستور try-except دریافت و مدیریت کرد، اما اگر مدیریت نشوند، برنامه را متوقف کرده و یک ردپای خطا (traceback) تولید می‌کنند.

مثال

در اینجا تابعی وجود دارد که دما را از درجات کلوین به درجات فارنهایت تبدیل می‌کند. از آنجا که صفر درجه کلوین سردترین دمای ممکن است، تابع اگر دمای منفی ببیند متوقف می‌شود −

def KelvinToFahrenheit(Temperature):
   assert (Temperature >= 0),"Colder than absolute zero!"
   return ((Temperature-273)*1.8)+32
print (KelvinToFahrenheit(273))
print (int(KelvinToFahrenheit(505.78)))
print (KelvinToFahrenheit(-5))

هنگامی که کد بالا اجرا می‌شود، نتیجه زیر را تولید می‌کند −

32.0
451
Traceback (most recent call last):
File "test.py", line 9, in <module>
print (KelvinToFahrenheit(-5))
File "test.py", line 4, in KelvinToFahrenheit
assert (Temperature >= 0),"Colder than absolute zero!"
AssertionError: Colder than absolute zero!

استثنا (Exception) چیست؟

یک استثنا رویدادی است که در طول اجرای برنامه رخ می‌دهد و جریان طبیعی دستورالعمل‌های برنامه را مختل می‌کند. به‌طور کلی، زمانی که یک اسکریپت پایتون با موقعیتی مواجه می‌شود که نمی‌تواند با آن کنار بیاید، یک استثنا افراشته می‌کند. یک استثنا در واقع یک شیء پایتون است که نشان‌دهنده یک خطا است.

وقتی یک اسکریپت پایتون استثنایی را افراشته می‌کند، باید بلافاصله آن استثنا را مدیریت کند، در غیر این صورت برنامه متوقف شده و خارج می‌شود.

مدیریت یک استثنا در پایتون

اگر کدی مشکوک دارید که ممکن است استثنایی افراشته کند، می‌توانید با قرار دادن کد مشکوک در یک بلوک try: از برنامه خود محافظت کنید. بعد از بلوک try:، یک دستور except: قرار دهید، و به دنبال آن بلوکی از کد که مشکل را به هوشمندانه‌ترین شکل ممکن مدیریت می‌کند.

  • بلوک try: حاوی دستوراتی است که مستعد رخ دادن استثنا هستند.

  • اگر استثنایی رخ دهد، برنامه به بلوک except: می‌پرد.

  • اگر هیچ استثنایی در بلوک try: رخ نداد، بلوک except: نادیده گرفته می‌شود.

ساختار (Syntax)

در اینجا ساختار ساده بلوک‌های try...except...else آورده شده است −

try:
   You do your operations here
   ......................
except ExceptionI:
   If there is ExceptionI, then execute this block.
except ExceptionII:
   If there is ExceptionII, then execute this block.
   ......................
else:
   If there is no exception then execute this block.

در اینجا چند نکته مهم درباره ساختار ذکر شده در بالا آورده شده است −

  • یک دستور try واحد می‌تواند چندین دستور except داشته باشد. این ویژگی زمانی مفید است که بلوک try حاوی دستوراتی باشد که ممکن است انواع مختلفی از استثناها را ایجاد کنند.

  • همچنین می‌توانید یک عبارت عمومی except ارائه دهید که هرگونه استثنایی را مدیریت کند.

  • بعد از عبارت(های) except، می‌توانید یک عبارت else اضافه کنید. کد موجود در بلوک else زمانی اجرا می‌شود که کد موجود در بلوک try: هیچ استثنایی ایجاد نکند.

  • بلوک else مکان خوبی برای کدهایی است که نیازی به حفاظت بلوک try: ندارند.

مثال

این مثال فایلی را باز می‌کند، محتوایی را در فایل می‌نویسد و بدون هیچ مشکلی به آرامی خارج می‌شود زیرا اصلاً مشکلی وجود ندارد.

try:
   fh = open("testfile", "w")
   fh.write("This is my test file for exception handling!!")
except IOError:
   print ("Error: can\'t find file or read data")
else:
   print ("Written content in the file successfully")
   fh.close()

این کد خروجی زیر را تولید خواهد کرد −

Written content in the file successfully

با این حال، پارامتر حالت در تابع ()open را تغییر دهید. اگر testfile از قبل موجود نباشد، برنامه در بلوک except با IOError مواجه می‌شود و پیام خطای زیر را چاپ می‌کند −

Error: can't find file or read data

مثال

این مثال سعی می‌کند فایلی را باز کند که در آن مجوز نوشتن ندارید، بنابراین یک استثنا ایجاد می‌کند −

try:
   fh = open("testfile", "r")
   fh.write("This is my test file for exception handling!!")
except IOError:
   print ("Error: can\'t find file or read data")
else:
   print ("Written content in the file successfully")

این کد نتیجه زیر را تولید می‌کند −

Error: can't find file or read data

عبارت except بدون مشخص کردن استثنا

همچنین می‌توانید از دستور except بدون تعریف هیچ استثنایی به صورت زیر استفاده کنید −

try:
   You do your operations here;
   ......................
except:
   If there is any exception, then execute this block.
   ......................
else:
   If there is no exception then execute this block. 

این نوع از دستور try-except تمام استثناهایی را که رخ می‌دهند دریافت می‌کند. با این حال، استفاده از این نوع دستور try-except یک روش برنامه‌نویسی خوب در نظر گرفته نمی‌شود، زیرا تمام استثناها را می‌گیرد اما به برنامه‌نویس کمک نمی‌کند تا علت اصلی مشکلی را که ممکن است رخ دهد، شناسایی کند.

عبارت except با چند استثنا

همچنین می‌توانید از همان دستور except برای مدیریت چندین استثنا به صورت زیر استفاده کنید −

try:
   You do your operations here;
   ......................
except(Exception1[, Exception2[,...ExceptionN]]]):
   If there is any exception from the given exception list, 
   then execute this block.
   ......................
else:
   If there is no exception then execute this block. 

عبارت try-finally

می‌توانید از یک بلوک finally: همراه با یک بلوک try: استفاده کنید. بلوک finally مکانی برای قرار دادن هر کدی است که باید اجرا شود، چه بلوک try استثنایی ایجاد کرده باشد و چه نکرده باشد. ساختار دستور try-finally به این صورت است −

try:
   You do your operations here;
   ......................
   Due to any exception, this may be skipped.
finally:
   This would always be executed.
   ......................

شما نمی‌توانید همراه با عبارت finally از عبارت else نیز استفاده کنید.

مثال

try:
   fh = open("testfile", "w")
   fh.write("This is my test file for exception handling!!")
finally:
   print ("Error: can\'t find file or read data")

اگر مجوز باز کردن فایل در حالت نوشتن را نداشته باشید، این کد نتیجه زیر را تولید خواهد کرد −

Error: can't find file or read data

همین مثال را می‌توان به صورت تمیزتر زیر نوشت −

try:
   fh = open("testfile", "w")
   try:
      fh.write("This is my test file for exception handling!!")
   finally:
      print ("Going to close the file")
      fh.close()
except IOError:
   print ("Error: can\'t find file or read data")

هنگامی که استثنایی در بلوک try رخ می‌دهد، اجرای برنامه بلافاصله به بلوک finally منتقل می‌شود. پس از اینکه تمام دستورات موجود در بلوک finally اجرا شدند، استثنا دوباره افراشته می‌شود و در دستورات except (اگر در لایه بالاتر دستور try-except وجود داشته باشند) مدیریت می‌شود.

آرگومان یک استثنا

یک استثنا می‌تواند یک آرگومان داشته باشد، که مقداری است که اطلاعات بیشتری درباره مشکل ارائه می‌دهد. محتوای آرگومان با توجه به نوع استثنا متفاوت است. شما آرگومان یک استثنا را با قرار دادن یک متغیر در عبارت except به صورت زیر دریافت می‌کنید −

try:
   You do your operations here;
   ......................
except ExceptionType, Argument:
   You can print value of Argument here...

اگر کدی برای مدیریت یک استثنای واحد می‌نویسید، می‌توانید یک متغیر را بعد از نام استثنا در دستور except قرار دهید. اگر چندین استثنا را دریافت می‌کنید، می‌توانید یک متغیر را بعد از تاپل (tuple) استثناها قرار دهید.

این متغیر مقدار استثنا را دریافت می‌کند که اغلب شامل علت استثنا است. متغیر می‌تواند یک مقدار واحد یا چند مقدار را در قالب یک تاپل دریافت کند. این تاپل معمولاً شامل رشته خطا، شماره خطا و موقعیت خطا است.

مثال

در ادامه مثالی برای یک استثنای واحد آورده شده است −

# Define a function here.
def temp_convert(var):
   try:
      return int(var)
   except ValueError as Argument:
      print ("The argument does not contain numbers\n", Argument)

# Call above function here.
temp_convert("xyz")

این کد نتیجه زیر را تولید می‌کند −

The argument does not contain numbers
invalid literal for int() with base 10: 'xyz'

ایجاد (افراشتن) یک استثنا

شما می‌توانید به چندین روش با استفاده از دستور raise استثناها را افراشته کنید. ساختار کلی برای دستور raise به صورت زیر است.

ساختار (Syntax)

raise [Exception [, args [, traceback]]]

در اینجا، Exception نوع استثنا است (برای مثال NameError) و argument مقداری برای آرگومان استثنا است. آرگومان اختیاری است؛ اگر ارائه نشود، آرگومان استثنا برابر با None خواهد بود.

آرگومان پایانی، یعنی trace back نیز اختیاری است (و در عمل به نادرت استفاده می‌شود)، و در صورت وجود، شیء ردپای خطا است که برای استثنا استفاده می‌شود.

مثال

یک استثنا می‌تواند یک رشته، یک کلاس یا یک شیء باشد. اکثر استثناهایی که هسته پایتون افراشته می‌کند کلاس‌هایی هستند که آرگومان آن‌ها نمونه‌ای از همان کلاس است. تعریف استثناهای جدید بسیار آسان است و می‌توان آن را به صورت زیر انجام داد −

def functionName( level ):
   if level < 1:
      raise "Invalid level!", level
      # The code below to this would not be executed
      # if we raise the exception

نکته: برای دریافت یک استثنا، یک عبارت "except" باید به همان استثنایی اشاره کند که به صورت شیء کلاس یا رشته ساده افراشته شده است. برای مثال، برای دریافت استثنای بالا، باید عبارت except را به صورت زیر بنویسیم −

try:
   Business Logic here...
except "Invalid level!":
   Exception handling here...
else:
   Rest of the code here...

استثناهای تعریف‌شده توسط کاربر

پایتون همچنین به شما امکان می‌دهد با مشتق کردن کلاس‌ها از استثناهای استاندارد داخلی، استثناهای خاص خود را ایجاد کنید.

در اینجا مثالی مربوط به RuntimeError آورده شده است. در اینجا، کلاسی ایجاد شده است که زیرکلاسی از RuntimeError است. این امر زمانی مفید است که نیاز دارید هنگام دریافت یک استثنا، اطلاعات دقیق‌تری را نمایش دهید.

در بلوک try، استثنای تعریف‌شده توسط کاربر افراشته شده و در بلوک except دریافت می‌شود. متغیر e برای ایجاد نمونه‌ای از کلاس Networkerror استفاده می‌شود.

class Networkerror(RuntimeError):
   def __init__(self, arg):
      self.args = arg

بنابراین پس از تعریف کلاس بالا، می‌توانید استثنا را به صورت زیر افراشته کنید −

try:
   raise Networkerror("Bad hostname")
except Networkerror,e:
   print (e.args)

استثناهای استاندارد

در اینجا لیستی از استثناهای استاندارد موجود در پایتون آورده شده است −

شماره نام و توصیف استثنا
1

Exception

کلاس پایه برای تمام استثناها

2

StopIteration

زمانی افراشته می‌شود که متد ()next مربوط به یک تکرارکننده (iterator) به هیچ شیئی اشاره نکند.

3

SystemExit

توسط تابع ()sys.exit افراشته می‌شود.

4

StandardError

کلاس پایه برای تمام استثناهای داخلی به جز StopIteration و SystemExit.

5

ArithmeticError

کلاس پایه برای تمام خطاهایی که در محاسبات عددی رخ می‌دهند.

6

OverflowError

زمانی افراشته می‌شود که یک محاسبه از حداکثر حد مجاز برای یک نوع عددی تجاوز کند.

7

FloatingPointError

زمانی افراشته می‌شود که یک محاسبه ممیز شناور ناموفق باشد.

8

ZeroDivisionError

زمانی افراشته می‌شود که تقسیم یا باقی‌مانده (modulo) بر صفر برای انواع عددی رخ دهد.

9

AssertionError

در صورت شکست دستور Assert افراشته می‌شود.

10

AttributeError

در صورت عدم موفقیت در ارجاع یا مقداردهی به یک ویژگی (attribute) افراشته می‌شود.

11

EOFError

زمانی افراشته می‌شود که هیچ ورودی از توابع ()raw_input یا ()input دریافت نشود و به پایان فایل برسد.

12

ImportError

زمانی افراشته می‌شود که یک دستور import ناموفق باشد.

13

KeyboardInterrupt

زمانی افراشته می‌شود که کاربر اجرای برنامه را متوقف کند، معمولاً با فشار دادن Ctrl+c.

14

LookupError

کلاس پایه برای تمام خطاهای جستجو.

15

IndexError

زمانی افراشته می‌شود که یک اندیس در یک دنباله یافت نشود.

16

KeyError

زمانی افراشته می‌شود که کلید مشخص‌شده در دیکشنری یافت نشود.

17

NameError

زمانی افراشته می‌شود که یک شناسه در فضای نام محلی یا سراسری یافت نشود.

18

UnboundLocalError

زمانی افراشته می‌شود که سعی شود به یک متغیر محلی در یک تابع یا متد دسترسی پیدا شود در حالی که هیچ مقداری به آن اختصاص داده نشده است.

19

EnvironmentError

کلاس پایه برای تمام استثناهایی که خارج از محیط پایتون رخ می‌دهند.

20

IOError

زمانی افراشته می‌شود که یک عملیات ورودی/خروجی ناموفق باشد، مانند دستور print یا تابع ()open هنگام تلاش برای باز کردن فایلی که وجود ندارد.

21

IOError

برای خطاهای مربوط به سیستم‌عامل افراشته می‌شود.

22

SyntaxError

زمانی افراشته می‌شود که خطایی در ساختار دستورات (syntax) پایتون وجود داشته باشد.

23

IndentationError

زمانی افراشته می‌شود که تو رفتگی خطوط (indentation) به درستی مشخص نشده باشد.

24

SystemError

زمانی افراشته می‌شود که مفسر با یک مشکل داخلی مواجه شود، اما با مواجهه با این خطا مفسر پایتون خارج نمی‌شود.

25

SystemExit

زمانی افراشته می‌شود که مفسر پایتون با استفاده از تابع ()sys.exit بسته شود. اگر در کد مدیریت نشود، باعث خروج مفسر می‌شود.

26

TypeError

زمانی افراشته می‌شود که عملیات یا تابعی اجرا شود که برای نوع داده مشخص‌شده نامعتبر است.

27

ValueError

زمانی افراشته می‌شود که تابع داخلی برای یک نوع داده، آرگومان‌هایی با نوع معتبر دریافت کرده باشد اما مقادیر مشخص‌شده برای آرگومان‌ها نامعتبر باشند.

28

RuntimeError

زمانی افراشته می‌شود که خطای ایجاد شده در هیچ دسته‌بندی دیگری قرار نگیرد.

29

NotImplementedError

زمانی افراشته می‌شود که یک متد انتزاعی که باید در یک کلاس ارث‌بری‌شده پیاده‌سازی شود، در عمل پیاده‌سازی نشده باشد.

پیشرفت مطالعه: وضعیت خوانده‌شدن این درس فقط در همین مرورگر ذخیره می‌شود؛ بدون نیاز به حساب کاربری.